چشم‌های خیره بر تنگه هرمز، در حال محاسبه‌ وزن ژئوپلیتیک ایران‌اند. چرا این آبراهِ کم‌عرض، معادلات جهانی را برهم می‌زند؟ پاسخ در سه گزاره خلاصه می‌شود:

نخست، انحصار در جریان انرژی است. تنگه هرمز رگ حیاتی تجارت جهانی است که انرژی را از چاه‌های نفت و گاز به رگ‌های اقتصاد بین‌الملل می‌رساند. هر قدرت یا بازیگری که بخواهد بر نبض بازار انرژی جهان مسلط باشد، ناگزیر است با واقعیت اقتدار ایران در دو سوی این تنگه کنار بیاید. جغرافیای ایران در هرمز، یک مزیت طبیعی است که به قدرت راهبردی تبدیل شده است.

دوم، نفوذ در لایه‌های امنیت دریایی است. تنگه هرمز، گذرگاهی با عرض کم است که امکان مانور آزادانه را برای ناوگان‌های بیگانه محدود می‌کند. این محدودیت جغرافیایی، یعنی تسلط ایران بر دالان باریک. دشمنان از این فاصله کم، از این اشراف ایران بر عبور و مرور و از چشم‌های ناظر بر هر شناور عبوری، هراسان‌اند. آنان می‌دانند که در هرمز، تکنولوژی نظامی دوربرد، در برابر اشراف سرزمینی نزدیک، رنگ می‌بازد.

سوم، تبدیل جغرافیا به ابزار بازدارندگی است. مسئله این نیست که چه کسی تنگه را می‌بندد. مسئله این است که چه کسی اجازه باز بودن آن را تعیین می‌کند. ایران با حضور خود در این تنگه، قاعده بازی را از تجاوز به موازنه تغییر داده است. هرگاه دشمنان نگاهی به هرمز می‌اندازند، در واقع در حال محاسبه هزینه‌هایی هستند که نادیده گرفتن قدرت ایران برایشان به همراه دارد.

هرمز، پیشانی اقتدار ایران در آب‌های جنوب است. جهان به این تنگه می‌نگرد، چون در این باریکه، جغرافیا به قدرت راهبردی، حضور به اثرگذاری و مرز به بازدارندگی بدل شده است. هرمز، محل تلاقی انرژی، امنیت و موازنه است، جایی که ایران، فقط ناظر تحولات نیست، بلکه تعیین‌کننده معادله است.

#تنگه_هرمز

مرور تاریخ معاصر منطقه، از حذف سیستماتیک صدها استاد دانشگاه در عراق پس از اشغال تا هدف قرار دادن نخبگان علمی در سوریه، نشان می‌دهد که در معادلات قدرت، دانشمند از نخستین اهداف حذف است. آمارها از یک تصفیه گسترده مغزها خبر می‌دهند. اتفاقی که در کشورهای غیر اسلامی نیز هرجا اراده‌ای برای تغییر توازن قدرت شکل گرفته، تکرار شده است. در حقیقت، ترور دانشمند، نشانه ناتوانی دشمن در مهار یک ملت با ابزارهای معمول فشار است. وقتی تحریم و تهدید نمی‌تواند پیشرفت یک ملت را متوقف کند، حریف به سراغ حذف «نیروی محرک» می‌رود. در این میدان، دانشمند دیگر یک محقق ساده نیست. او به مثابه یک زیرساخت حیاتی نگریسته می‌شود که از کار انداختن او به معنای عقب راندن کل فرایند توسعه است.

این الگوی حذف، پیوندی عمیق با مفهوم استقلال دارد. دانشمندی چون محسن فخری زاده در حوزه پدافند هسته‌ای و نانوتکنولوژی، یا مهسا طاهری در مسیر پژوهش‌های نوین، به این دلیل هدف قرار می‌گیرند که دانش را به یک «قدرت بومی» تبدیل کرده‌اند. دشمن به خوبی می‌داند که دانش وارداتی، وابستگی می‌آورد اما دانشی که در آزمایشگاه‌های داخلی تولید و به محصول تبدیل شود، حصاری استوار برای استقلال یک کشور می‌سازد. آنها با ترور، قصد دارند میان نخبگان و مسیرهای راهبردی کشور فاصله ایجاد کنند. هدف این است که دانشگاه به جای افق گشایی، با هراس روبرو شود و نسل جوان در محاسبات خود، بهای سنگین ایستادن بر قله.های علم را عاملی برای عقب نشینی ببیند.

اما واقعیت پنهان در پس این جنایت‌ها، ترس از زمان است. تربیت یک متخصص در تراز جهانی، محصول دهه‌ها صبوری و اندوخته تجربه است. با حذف فیزیکی یک نخبه، حریف گمان می‌کند ساعت پیشرفت یک ملت را چندین سال به عقب برده است. این محاسبات اگرچه در ظاهر دقیق به نظر می‌رسد اما از درک یک متغیر حیاتی عاجز است: «تکثیر اراده». تجربه نشان داده است که شهادت در راه علم، دانش را از یک حرفه عادی به یک آرمان ملی ارتقا می‌دهد. خونی که در راه کشف و پیشرفت بر زمین می‌ریزد، انگیزه هایی را در لایه‌های زیرین جامعه علمی بیدار می‌کند که با هیچ بودجه و تشویقی قابل دستیابی نبود. هر فقدان، به جای ایجاد بن بست، به نقطه عزیمت جدیدی برای هزاران شاگردی تبدیل می‌شود که حالا مسیر خود را با معنایی فراتر از پژوهش محض گره می‌زنند.

بنابراین استمرار این مسیر نشان می‌دهد که علم برای ملتی که به دنبال حاکمیت بر سرنوشت خویش است، رگ حیاتی ماندگاری محسوب می‌شود. دشمن شاید بتواند یک مغز را از تپش بیندازد اما هرگز نمی‌تواند جریانی را که به تولید «امکان» منجر شده، متوقف کند. پاسخ واقعی به این ترورها، تنها در شعار دادن علیه این شرارت نیست بلکه در پویایی آزمایشگاهها و شتاب بیشتر پژوهش‌هایی است که امنیت فردای ما را تضمین می‌کنند. ما آموخته‌ایم که برای بیدار ماندن در دنیای پرآشوب، باید هزینه سنگین دانایی را بپذیریم. آینده از آن ملتی است که مسیر علم را با اراده ادامه می‌دهد و از فقدان چهره‌ها، نیرویی تازه برای پیشروی می‌سازد.

#ترور_دانشمندان

تاریخ امامت را نمی‌توان فقط با فهرست کردن فضایل و کرامات خواند. هر امام، در یک موقعیت معین تاریخی، با مسئله‌ای مشخص روبه رو بوده و شیوه مواجهه او با آن مسئله، بخشی از حقیقت امامت را آشکار کرده است. زندگی امام رضا علیه السلام نیز تنها روایت هجرتی دردناک از مدینه به مرو نیست، روایت مواجهه با قدرتی است که می‌خواست از نام اهل بیت برای مشروعیت حکومت خود استفاده کند. پرسش اینجاست: امام رضا علیه السلام در برابر خلافتی که می‌کوشید نام اهل بیت را پشتوانه مشروعیت خود قرار دهد، چه راهی برگزید؟

در آغاز قرن سوم هجری، خلافت عباسی با مسئله تثبیت سیاسی و کاهش مقبولیت اجتماعی مواجه بود. مأمون پس از نبرد با امین و دوره‌ای از کشمکش‌های خونین، بر تخت خلافت نشست اما استقرار سیاسی، لزوما مشروعیت دینی به همراه نداشت. در بخش مهمی از سرزمین‌های اسلامی، به ویژه ایران و خراسان، محبت اهل بیت و گرایش به خاندان پیامبر جایگاهی عمیق داشت. مأمون برای عبور از این شکاف، به نام امام رضا علیه السلام نیازمند بود. نامی که می‌توانست بخشی از افکار عمومی را با خلافت عباسی همراه نشان دهد.

دعوت امام از مدینه به مرو و تحمیل ولایتعهدی، در چنین بستری معنا پیدا می‌کند. مأمون می‌خواست با قرار دادن امام در کنار ساختار خلافت، این تصور را بسازد که میان امامت و خلافت فاصله‌ای وجود ندارد. اما امام رضا علیه السلام، ولایتعهدی را در شرایط اجبار پذیرفت و با شرطی روشن، نقشه او را از درون دگرگون ساخت: در نصب و عزل، صدور حکم و اداره امور حکومت دخالت نخواهد کرد. این شرط، صرفا کناره گیری از مسئولیت اجرایی نبود، اعلام مرزی روشن میان امامت الهی و قدرتی بود که بر پایه منطق خلافت عباسی عمل می‌کرد.

مأمون می‌خواست نام امام را چراغی برای روشن کردن چهره خلافت خود قرار دهد اما چراغ در اتاق تاریک، بیش از آن که زینت اتاق باشد، تاریکی آن را آشکار می‌کند. حضور امام رضا علیه السلام نیز مرز میان امامت و خلافت را روشن‌تر کرد. امام در مرو حضور داشت اما در منظومه مأمون تعریف نمی‌شد؛ کنار قدرت قرار گرفت، اما به ابزار توجیه آن بدل نشد.

مناظره‌های امام با عالمان ادیان و مذاهب نیز ادامه همین تبیین بود. مأمون، این نشست‌ها را بخشی از نمایش اقتدار فرهنگی دربار می‌دید اما امام، میدان گفت وگو را به صحنه آشکار شدن حقیقت تبدیل کرد. استدلال بر پایه منابع مورد قبول مخاطب، ادب در گفت وگو و ایستادگی در برابر تحریف، نشان داد که اقتدار علمی و معنوی اهل بیت از قدرت سیاسی دربار برتر است. مرو، که مأمون می‌خواست آن را مرکز تثبیت خلافت خود قرار دهد، به مدرسه تبیین مبانی امامت تبدیل شد.

سرانجام، شهادت امام رضا علیه السلام نشان داد که مأمون به مقصود خود نرسیده است. او امام را به مرو آورد تا امامت را در خلافت حل کند اما تاریخ مرو را میدان روشن شدن مرز امامت و خلافت ثبت کرد. امام رضا علیه السلام اجازه نداد نام امامت، زینت خلافت شود؛ امامت را در جایگاه معیاری نگه داشت که خلافت باید در برابر آن پاسخگو باشد.

#محرم_۱۴۰۵

 تفاوت میان صلح امام حسن علیه السلام و قیام امام حسین علیه السلام، همواره یکی از مسائل مهم در تحلیل سیره سیاسی اهل بیت علیهم السلام بوده است. تفسیر این دو رخداد به مثابه دو رویکرد متعارض، یعنی سازش و مقاومت، نه تنها با واقعیت تاریخی سازگار نیست بلکه تفاوت های بنیادین در شرایط سیاسی و اجتماعی دو دوره را نیز نادیده می‌گیرد. صلح و قیام، دو کنش متفاوت در امتداد یک راهبرد واحد بودند: صیانت از حقیقت اسلام در برابر انحراف اموی. بنابراین، تفاوت این دو کنش را نباید در اصول و اهداف آن، بلکه در اقتضائات دو میدان تاریخی آن برهه باید جست و جو کرد.

امام حسن علیه السلام در وضعی قرار داشت که بدنه اجتماعی و نظامی جبهه حق از درون فرسوده شده بود. خیانت فرماندهان، تردید خواص و پراکندگی مردم، میدان را به گونه ای ساخته بود که ادامه جنگ، به جای تقویت حق، تنها به حذف نیروهای وفادار می انجامید. در چنین شرایطی، صلح نه عقب نشینی از حقیقت، بلکه راهی برای حفظ اصل حقیقت بود. صلح نامه، معاویه را در برابر افکار عمومی مسلمانان متعهد می کرد و همین تعهد، بعدا به سند رسوایی او تبدیل شد زیرا او بند به بند آن را شکست و نشان داد که حکومتش بر مدار دین نمی چرخد.

اما همین تجربه، زمینه تاریخی قیام امام حسین علیه السلام را ساخت. معاویه با نقض عهد، سرکوب شیعیان و تبدیل خلافت به سلطنت، صورت واقعی حکومت اموی را آشکار کرد. با روی کار آمدن یزید، دیگر انحراف در پرده نبود. مسئله فقط ظلم یک حاکم نبود. مسئله، نشستن جاهلیت بر جای اسلام، آن هم با نام خلافت بود. در چنین وضعی، سکوت به معنای تایید بود و بیعت، به معنای امضای تحریف.

پس امام حسین علیه السلام از جایی آغاز کرد که امام حسن علیه السلام آن را روشن کرده بود. صلح حسن، نقاب را کنار زد؛ قیام حسین، پس از افتادن نقاب، مرز حق و باطل را برای همیشه ترسیم کرد. یکی اسلام را از دفن شدن در یک جنگ بی حاصل حفظ کرد، دیگری اسلام را از استحاله زیر پرچم خلافت نجات داد.

بنابراین صلح و قیام، دو راه متقابل نیستند، دو تدبیر متناسب با دو میدانند. هدف در هر دو یکی است، صیانت از دین، افشای انحراف و بازگرداندن امت به خط پیامبر.

۲۸#_صفر۱۴۰۵

چرا نوجوانان و جوانان امروز، حضور در فضاهای مجازی و شبکه‌های اجتماعی را به نشستن در شبستان مساجد ترجیح می‌دهند؟ مسئله اصلی اینجاست که مساجد ما نتوانسته‌اند خود را به عنوان پناهگاهی برای پاسخ به نیازهای روانی و اجتماعی نسل جدید بازتعریف کنند. جوان امروز در هجمه ارتباطات مجازی، بیش از هر چیز با بحران هویت و تنهایی عمیق دست‌وپنجه نرم می‌کند و مسجد در نگاه او فرسنگ‌ها با این واقعیت فاصله دارد.

اگر خواهان جذب این نسل گوشی‌به‌دست هستیم، باید کارکرد اجتماعی مسجد را احیا کنیم. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ذیل آیه دویست سوره آل‌عمران، به صراحت بر این پیوند اجتماعی تأکید می‌کند و می‌نویسد که اسلام قوی‌ترین رابطه‌ای را که میان افراد جامعه برقرار کرده، رابطه جامعه‌سازی و اجتماع بر اساس دین است که در آن، تک‌تک آحاد جامعه برای رسیدن به سعادت مشترک، با یکدیگر پیوند می‌یابند. این نگاه المیزان به ما یادآوری می‌کند که مسجد نباید صرفاً به نمازخانه‌ای خلوت تبدیل شود بلکه باید کانون ایجاد این پیوند اجتماعی زنده و پادزهر تنهایی دیجیتال باشد.

در این میان نباید از یاد برد که فضای مجازی، توهم ارتباط است و نه حقیقت آن. در حالی که شبکه‌های اجتماعی فرد را در پیله‌ای از لایک‌ها و نظرات بی‌روح منزوی می‌کنند، مسجد بستری برای مواجهه چهره‌به‌چهره و همدلی واقعی فراهم می‌آورد. تبدیل این «خلوت پرهیاهوی مجازی» به «جلوت آرام‌بخش مسجدی»، تنها در صورتی ممکن است که مسجد به زبان نیازهای عاطفی نسل جدید سخن بگوید.

برای تحقق این امر، ائمه جماعات باید میدان را به خود جوانان واگذار کنند. هویت‌یابی نسل جدید در بستر پذیرش مسئولیت شکل می‌گیرد، نه شنونده بودن صرف. هنگامی که اداره امور رسانه‌ای، خیریه و فعالیت‌های هنری مسجد به دست نوجوانان سپرده شود، احساس تعلق آن‌ها به این نهاد مقدس بازسازی می‌شود و مسجد را خانۀ دوم خود می‌یابند.

بنابراین، بازگشت جوانان به مساجد نیازمند تغییر در نگرش متولیان و شجاعت در تغییر ساختارهای سنتی است. اگر نتوانیم بستر این پیوند اجتماعی و نشاط معنوی را در مسجد فراهم کنیم، نسل جدید پناهگاه خود را در سراب‌های دیجیتال جستجو خواهد کرد. احیای مسجد، به تزئین محراب و شیک کردن کاشی‌کاری‌ها نیست بلکه احیای پیوندهای اصیل انسانی و دمیدن روح زندگی در کالبد محله در عصر انزوای فراگیر است. ما مکلفیم مسجد را به جایگاه حقیقی‌اش به عنوان قلب تپنده و آرام‌بخش جامعه بازگردانیم.

#مسجد

#تنهایی_دیجیتال