صدای تق‌ق کفش‌هایشان در پیاده‌روی خیابان خیس پاییزی می‌پیچد. چند قدم عقب‌تر، آرام پشت سرشان راه می‌روم. اصلاً حواسشان به دوروبر نیست و چنان گرم صحبت هستند که انگار دنیا فقط در همین قدم‌های دونفره خلاصه شده.
فرشته با صدایی کلافه دست‌هایش را در هوا تکان می‌دهد و می‌گوید: «مادرت کلاً یک جی‌پی‌اس عهد قاجار در سرش دارد. فکر می‌کند ما نباید جوانی کنیم. مدام می‌گوید پول‌هایتان را هدر ندهید و فکر آینده باشید. یادت هست سر تولدم چقدر اصرار داشتم با هدیه‌ها و پس‌اندازم، یک لپ‌تاپ مدل‌بالا بخرم؟ چنان آلارمی داد که نگو! می‌گفت جوگیر نشوید، پول را بگذارید روی خرید خانه، همان خانه نقلی که برای فروش گذاشته بودند.»
احمد می‌خندد و کوله‌پشتی‌اش را روی دوش جابه‌جا می‌کند. می‌گوید: «آره، ولی بدتر از آن ماجرای دفتر کار بود. یادت هست می‌خواستم همه سرمایه را بدهم یک جای شیک نزدیک میدان اجاره کنم؟ مامان آن‌قدر بحث کرد و اولویت‌بندی یادم داد تا راضی شدم یک جای کوچک‌تر و دورتر بردارم. الان می‌بینم اگر به حرفش نبودم، همان ماه‌های اول با آن اجاره‌های سنگین ورشکست می‌شدم و باید کرکره را پایین می‌کشیدم.»
فرشته آرام‌تر می‌شود و با خنده‌ای نرم ادامه می‌دهد: «راست می‌گویی، مادرشوهر من شاید در ظاهر غرغرو و محتاط باشد، ولی جی‌پی‌اس مغزش عجیب دقیق کار می‌کند. انگار خوب بلد است کجا ترمز آدم را بکشد تا بی‌گدار به آب نزنیم.»
همان‌جا کنار تیر چراغ‌برق می‌ایستم. انگار همه آن دلواپسی‌هایی که روی سینه‌ام سنگینی می‌کرد، یک‌باره پر می‌کشد. لبخند آرامی روی لب‌هایم می‌نشیند.
می‌خواهم تندتر قدم بردارم و بگویم نترسید بچه‌ها، جی‌پی‌اس مادر هنوز هم درست کار می‌کند.
اما جلو نمی‌روم و می‌گذارم با خیال راحت بروند. ما مادرها همین هستیم، ترجیح می‌دهیم به چشم بچه‌ها سخت‌گیر بیاییم تا پایشان نلغزد. بگذار پشت سرمان هرچه می‌خواهند بگویند. وقتی چراغ خانه‌شان روشن است و کار و زندگی‌شان سرپا می‌ماند، خودشان می‌فهمند کجای این مسیر به دادشان رسیده‌ام.
عشق‌مان همین‌قدر شبیه کارهای قدیمی است. زمخت و پر از باید و نباید، ولی آن‌قدر محکم که نمی‌گذارد زندگی‌شان در هیچ پیچ تندی چپ کند.
می‌پیچم سمت کوچه خودمان. سوز پاییز هنوز هست، اما دلم حسابی گرم شده.
#مادرانه
پیام آغاز سال تحصیلی با تکیه بر یک مسئولیت تاریخی صادر شد و نسل جوان را به مجهز شدن به دانایی و توانایی و زدودن پرده‌های جهل و تاریکی فراخواند. این کلمات پیامی تشریفاتی برای شروع پاییز نیستند، بلکه زنگ هشداری برای یک دگرگونی بنیادین در شیوه نگاه ما به جهان‌اند. امروز نادانی دیگر به معنای بی‌سوادی کلاسیک و ناتوانی در خواندن و نوشتن نیست. تاریکی تازه در غرق شدن اندیشه نسل جوان در جهانی نمایان می‌شود که الگوریتم‌ها و هوش مصنوعی خط‌به‌خط آن را برای او طراحی کرده‌اند.
سال‌هاست دیوارهای مدرسه حفظ کردن خط‌به‌خط کتاب‌ها را نشانه باسوادی گرفته‌اند، در حالی که فناوری‌های نوین اعتبار محفوظات را از ریشه لرزانده‌اند. دانش‌آموزی که امروز روی صندلی کلاس می‌نشیند، نیازی به رونویسی تخته ندارد، زیرا ابزارهای هوشمند، به سنگین‌ترین پرسش‌ها پاسخ می‌دهند. تا وقتی نظام تعلیم و تربیت نتواند دانایی را به قدرت تفکر، تشخیص درست و توانایی عملی گره بزند، مرزهای دانش شکسته نخواهد شد و نسل جوان میان امواج بی‌پایان دنیای مجازی تنها و منفعل رها می‌شود.
از ابزار تا توانایی
هوش مصنوعی ابزاری تفننی برای گذراندن وقت نیست، بلکه پدیده‌ای است که بنیان یادگیری و هندسه فکری نسل جوان را زیرورو می‌کند. با این حال توانایی از دل کار کردن با ابزار زاده نمی‌شود. این قدرت واقعی زمانی جان می‌گیرد که دانش‌آموز یا دانشجو با مسئله‌ای واقعی روبه‌رو شود، شجاعت تصمیم‌گیری پیدا کند، دست به آزمایش بزند و از شکست‌هایش درس عملی بگیرد. اگر کلاس درس به جای رونویسی و تکرار به میدانی برای حل چالش‌های فکری تبدیل شود، یادگیرندگان حس آفرینندگی و توانایی واقعی را درک می‌کنند.
برای نمونه، وقتی دانش‌آموز به جای سپردن انشاء یا حل مسائل به هوش مصنوعی، یاد می‌گیرد با پرسش‌های سنجیده درستی پاسخ‌های ماشین را به چالش بکشد و خطاهایش را پیدا کند، از یک مصرف‌کننده منفعل به یک ناظر فعال و اندیشه‌ورز تبدیل می‌شود.
در چنین فضایی معلم دیگر پاسخ‌دهنده همه معماها نیست، بلکه راهنمایی خردمند است که دست نسل جوان را برای کشف ناشناخته‌ها می‌گیرد. در این میان هوش مصنوعی می‌تواند به دستیار معلم برای شناخت تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان تبدیل شود تا بار کارهای تکراری از دوش او برداشته شده و فرصت برای مربی‌گری و گفتگو باز شود. رسالت تاریخی نسل امروز با ذهن‌های تسلیم‌شده و مصرف‌کننده رقم نمی‌خورد. دانایی وقتی به کار می‌آید که گره‌ای از زندگی واقعی باز کند، نه اینکه صرفا در نمره‌های بی‌خاصیت کارنامه‌ها بایگانی شود و فردا گرد فراموشی روی آن بنشیند.
نبرد بر سر اندیشه و روایت
پیوند عمیق هوش مصنوعی با شبکه‌های مجازی، میدانی پیچیده و بی‌صدا ساخته که هدف نهایی آن اراده و شیوه نگاه نسل جوان است. امروز دیگر نمی‌توان اینترنت را حاشیه‌ای تفننی برای ساعت‌های فراغت دانست زیرا این جهان دیجیتال زیست‌بوم دوم یادگیرندگان شده است. ما اکنون با ذهن‌هایی روبه‌رو هستیم که پشت نیمکت‌های سنتی می‌نشینند اما در اتمسفر مجازی نفس می‌کشند.
خطر بزرگ از جایی شروع می‌شود که مدیران آموزشی فناوری را فقط در خرید چند رایانه و نصب تخته هوشمند خلاصه کنند. میدان اصلی نبرد در جهت‌گیری افکار، شناخت درست از واقعیت زندگی و استقلال هویت است. صورت تازه تاریکی که باید با آن جنگید، هجوم بی‌وقفه خبرهای جعلی و ساختن تصویرهای دروغین از جامعه و آینده است.
اگر درون برنامه‌های آموزشی سپر دفاعی شناختی برای ذهن‌ها نسازیم، فناوری به جای آنکه نردبانی برای صعود باشد، دامی برای تسلیم فکری خواهد بود. بهره‌گیری از علوم شناختی، نهضت مغزآگاهی و بازی‌های هدفمند آموزشی به دانش‌آموز یاد می‌دهد که سازوکار تمرکز و تله‌های حواس‌پرتی ذهن را بشناسد و اراده خود را حفظ کند. زدودن تاریکی در روزگار ما یعنی آموختن تفکر نقاد تا جوان بداند چگونه مرز حقیقت و فریب را پیدا کند و مسحور روایت‌های آماده‌ای نشود که دیگران برای فلج کردن اراده‌اش پرداخته‌اند. این همان نقطه پیوند علم و تقواست؛ تقوا یعنی استقلال اراده و تسلط بر خویشتن تا ابزارها انسان را مسخر نکنند، بلکه دانایی در خدمت صلاح و حقیقت قرار گیرد.
گام‌هایی برای شکستن بن‌بست
برای نجات آموزش و باز کردن راه به سوی قله‌های دانش، باید مسیرهای بسته‌شده را گام‌به‌گام باز کنیم. پیش از هر چیز باید نقش معلم در کلاس بازتعریف شود. معلم نباید به دستگاه بازگوکننده متن درس تبدیل شود، بلکه باید جرقه پرسش‌گری را در دل کلاس روشن کند و میدان گفت‌وگوی فکری بسازد، زیرا تا وقتی آموزگار پنجره پرسش را باز نکند، هیچ کلاسی طعم پویایی را نخواهد چشید.
هم‌زمان باید شیوه سنجش از حصار امتحان‌های کتبی و تست‌زدن‌های مکانیکی رها شود. سنجش واقعی باید بر پایه پروژه‌های کاربردی و کار گروهی شکل بگیرد تا یادگیرندگان برای دردهای واقعی جامعه و محیط زندگی خود راه‌حل خلق کنند. این همان قلمرو انسانی است که هیچ هوش ماشینی قادر به تسخیر آن نخواهد بود.
برای نمونه، سنجش واقعی زمانی شکل می‌گیرد که به جای گرفتن آزمون‌های همیشگی، از یادگیرندگان خواسته شود در قالب گروهی، یک مسئله واقعی محله یا راستی‌آزمایی یک موج خبری در فضای مجازی را بررسی کنند و با استدلال علمی برای آن راه‌حل ارائه دهند.
در کنار این‌ها، سواد شناختی باید مانند خونی تازه در رگ تمام کتاب‌ها جریان یابد تا فرزندان ما مهارت راستی‌آزمایی داده‌ها و فرار از دام تصویرهای فریبنده را مشق کنند. مدرسه زمانی می‌تواند نسل نوپا را برای فتح مرزهای دانش تربیت کند که از انبار کردن محفوظات دست بکشد و قدرت اندیشیدن و عمل شجاعانه را در وجودشان شعله‌ور سازد. این همان گذار بزرگ از دانایی به توانایی است.
#پیام‌رهبری
#یادداشت_روز
چند قدم عقب‌تر راه می‌رفتم. پیاده‌رو خیس باران پاییزی بود و بوی خاک نم‌خورده با هوای خنک عصر قاطی شده بود. فرشته و احمد جلوتر شانه به شانه می‌رفتند. فکر می‌کردند سرم گرم تماشای ویترین مغازه‌هاست و حواسم به پچ‌پچ‌های آرامشان نیست، اما سکوت خیابان صدا را صاف می‌آورد سمت من.
فرشته دست احمد را کشید و با لحنی که اولش بوی دلخوری می‌داد گفت: هنوز یادم نرفته اوایل عقد سر خرید آن لپ‌تاپ چقدر اوقاتم را تلخ کرد. آن روزها واقعاً حس می‌کردم نشسته تا فقط ساز مخالف بزند. پیش خودم می‌گفتم مامانت کلاً یک جی‌پی‌اس عهد بوق در سرش کار گذاشته که جز آلارم دادن و سنگ انداختن جلو پای ما هیچ کار دیگری بلد نیست. نرو، نخر، دست نگه دار، الان وقتش نیست…
قدم‌هایم ناخودآگاه سنگین شد. بند کیفم را محکم‌تر گرفتم و بغض کهنه‌ای ته گلویم نشست. سال‌ها بود با خودم فکر می‌کردم شاید زیادی دخالت کرده‌ام، شاید عروسم از من فقط یک تصویر سخت‌گیر و تلخ در ذهن دارد. با خودم گفتم حتماً پشت سرم باز هم دارند همان گلایه‌های همیشگی عروس و مادرشوهری را مرور می‌کنند.
اما فرشته مکث کوتاهی کرد، سرش را چرخاند سمت احمد و صدایش نرم شد: ولی احمد، کاش زودتر می‌فهمیدیم مامانت دارد چه‌کار می‌کند. اگر آن روز جلوی آن هوس و ولخرجی من را نگرفته بود و پول را سمت پس‌انداز هل نمی‌داد، عمراً امروز کلید این خانه نقلی توی جیبمان بود. ما جوان بودیم، چشممان فقط جلوی پا را می‌دید.
احمد پایش را روی برگ‌های خشک گذاشت، خندید و گفت: تو فقط لپ‌تاپ بود، من که می‌خواستم نصف سرمایه‌ام را بریزم پای اجاره آن دفتر کار شیک توی بالاشهر. چقدر سر تذکرهایش حرص خوردم و در اتاق را کوبیدم. اما چند ماه بعد که بازار ریخت، فهمیدم اگر سر بزنگاه ترمز دستی‌ام را نکشیده بود، با همان قسط اول بدبخت و ورشکست شده بودم. جی‌پی‌اس ذهنش شاید قدیمی و پر سر و صدا باشد، اما پیچ‌های خطرناک را خیلی قبل از ما روی نقشه می‌دید.
ایستادم و نگاهشان کردم که چطور با خیال راحت کنار هم قدم برمی‌داشتند. تمام خستگی آن سال‌ها و ترس از قضاوت شدن، مثل قطره‌های باران روی برگ‌ها چکید و رفت. آدم گاهی سال‌ها طول می‌کشد تا بفهمد بعضی ترمزها و سخت‌گیری‌ها دشمن خوشی نیست، دیواره امنیتی لب دره است تا زندگی در پیچ‌های تند چپ نکند.
پایانش را خودم نوشته بودم، اما کسی در حاشیه‌ی آخرین صفحه با همان خط شکسته و پر از آرامش همیشگی‌اش نوشته بود:
دخترم، پایان انشایت را که خواندم، لبخند زدم. از شوقی که در کلمه‌هایت بود، فهمیدم این چادر را فقط برای امروز انتخاب نکرده‌ای. دلم آرام گرفت، اما می‌دانم راهی که انتخاب کرده‌ای تازه از همین‌جا شروع می‌شود. این پارچه قرار نیست یک‌شبه همه‌چیز را برایت گلستان کند. هنوز چادرت لای در تاکسی گیر نکرده، هنوز موقع دویدن دنبال اتوبوس گوشه‌اش از دستت در نرفته، هنوز زیر آفتاب ظهر گرمت نشده و پچ‌پچ‌های بچه‌های مدرسه را توی راهرو نشنیده‌ای.
روزهای اول شاید چند بار خسته شوی و توی دلت بپرسی اصلا چرا این راه را انتخاب کردم. من هم سن و سال تو که بودم همین دلشوره‌ها را داشتم. این چادر بال فرشته نیست که بی‌زحمت پروازت بدهد، یک تمرین آرام برای بزرگ شدن است. این سیاهی نیامده که تو را گم کند، آمده تا یاد بگیری چطور پشت حیایت محکم بایستی و گوهر وجودت را ارزان حراج نگاه دیگران نکنی.
وقتی یاد بگیری چطور با دست پر چادرت را جمع کنی و به حرف‌های سبک اطرافیان فقط با متانت نگاه کنی، آن وقت می‌فهمی قد کشیدن یعنی چه. نقطه را پاک کن دخترم، تازه اول زیباترین فصل توست.
زیر نوشته‌اش یک سنجاق‌روسری نقره‌ای کوچک، به گوشه‌ی کاغذ سنجاق شده بود، همان سنجاقی که مامان فقط روزهای مهم به روسری‌اش می‌زد.
#مادرانه
تصویر لباس دختری جوان با پس‌زمینه‌ای شبیه همین، ذهنم را بین دو روزگار متفاوت و دو انتخاب متفاوت در زنده به گور کردن دختران حسابی به‌هم ریخت!
تاریخ گواه است که در فرهنگ زشت عرب جاهلی زنده به گور کردن دختران به علت‌های مختلف مرسوم بود به شکلی که پدری در حضور پیامبر(ص) اقرار کرد که ۱۰ فرزند دختر خود را یکی پس از دیگری زنده به گور کرده است. در عین حال تاریخ نشان می‌دهد جاهلیت عرب منشا این کار زشت بود و با بعثت حضرت ختمی‌مرتبت (س)، بر همه سنت‌های باطل جاهلی، خط کشیده شد.
نگاه اسلام به دختر و شانیت بخشیدن به دختران به آنها کرامت بخشید و جایگاهشان را رفیع قرار داد.
حال اما انسان معاصر با نگاه کالایی و سودجویانه به شکل مدرن دختران را زنده به کور می‌کند و مصیبت بزرگ‌تر این است که قربانیان خود در این زنده به گور شدن پیش‌قدم می‌شوند و در حال شتاب گرفتن از هم هستند.
هویت، کرامت، شرافت، فکر، و جایگاه انسانی دختران در فرهنگ ابتذال تماماً دفن می‌شود و آنچه می‌ماند تنها پوسته‌ای از جسم است که به خودی خود ارزش و بهایی ندارد.
به راستی اگر به هوش نباشیم، زنده به کور کردن مدرن دختران با دفن ارزش‌های والای انسانی و دفن فکر پویای تمدن‌سازِ آنان در مسیر جامعه اتفاق می‌افتد.
اگر به راهی برای نجات اینان بیندیشیم شاید یکی از راه‌های نجات، در وهله اول شناختن جهان‌بینی و دانستن دائره المعارف آنها باشد.
شاید یکی از راهکارها، نحوه ارتباط با آنها و گفتگویی دو سویه باشد که لحنش از خطاب صرف و موعظه کردن به گفتگوی دو سویه که یک طرف گفتگو همین دختران باشند، باید تغییر کند تا نجات میسر شود. شاید که نه، حتما ابتدا باید جهان اینان را درک کنیم و سپس اعتمادشان را جلب کنیم تا راهی باز شود البته تا دیر نشده است.
#جاهلیت_مدرن
#به_قلم_خودم