دو سال بعد، واسکو دوگاما دوباره راهی هند شد. وقتی به کالیکوت نزدیک میشد، با کشتیای پر از حاجیان مسلمان روبهرو شد که از مکه به هند برمیگشتند. کشتی ۳۸۰۰ مسافر، مرد و زن و بچه، داشت. دوگاما دستور داد آن را در وسط دریا متوقف کنند و از مسافران دوازدههزار دوکا باج بگیرند. پرتغالیها کالاهایی را هم که حدود دههزار دوکا ارزش داشت از مسافران گرفتند و بعد همهی آنها را با کشتیشان آتش زدند. (میرکیایی، سفر به آن سوی دریاها، جلد اول، ص ۳۳ و ۳۴)
در این روایت، یک جزئیاتی مدام در ذهنم میماند. مرد و زن و بچه. من همیشه سفر به مکه را با دشواریهای زیادی تصور کردهام و حضور کودکان در چنین سفری برایم پرسشبرانگیز است. اما کتاب اینطور روایت میکند و من هم همان را نقل میکنم. چیزی که در این روایت روشن است، سرنوشت مسافران بیسلاحی است که کشتیشان در میان دریا متوقف شد، اموالشان را گرفتند و خودشان را با کشتی به آتش کشیدند.
آن کشتی در راه بازگشت از مکه بود، اما به مقصد نرسید. پرتغالیها حاجیان را در دریا غارت کردند و به آتش کشیدند. این خشونت، فقط سرنوشت تلخ مسافران آن کشتی نبود، نمونهای بود از رفتاری که برای تصاحب راههای تجارت و ثروت ملتها به کار میرفت.
وقتی از استعمار حرف میزنیم، دقیقاً از چه حرف میزنیم؟ از شکلهای گوناگون غارت و سلطه حرف میزنیم. گاهی این سلطه با اشغال سرزمین و حکومت مستقیم همراه بود و گاهی با کنترل راههای تجارت، غارت منابع و دخالت در سیاست کشورها. ماجرای واسکو دوگاما نمونهای از همین استعمار دریایی و تجاری است. استعماری که با کشتیهای مسلح راه افتاد و برای تصاحب ثروت ملتها، از خشونت استفاده کرد. از کشورهایی که امروز آسمانخراشها و برجهای سر به فلک کشیده، ویترینهای شیک و خیابانهای پرزرقوبرق دارند، اما بخش اعظمی از این شکوه بر خون و غارت ملتهای دیگر بنا شده است.
رهبر شهید در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر تحصیلی، در مهر ۱۴۰۱، با اشاره به این واقعیت تاریخی فرمودند: «کشور انگلیس ثروتمند نبود، فرانسه ثروتمند نبود، کشورهای اروپایی ثروتمند نبودند؛ اینها ثروت کشورهای دیگر را گرفتند.» ایشان در همان سخنرانی، مجموعهی *سرگذشت استعمار* را برای شناخت تاریخ استعمار معرفی کردند.
کشورهای اروپایی تنها با تکیه بر منابع خودشان به این جایگاه نرسیدند. آنها در آسیا، آفریقا و آمریکا کشتار کردند و طلا، نقره، ادویه و ابریشم ملتها را به تاراج بردند. پانصد سال پیش، رقابت برای تصاحب بازارهای جهان با خشونت و کشتار همراه بود. روایت کشتی حاجیان یکی از نمونههای روشن این تاریخ است.
هفتهی کتاب برای من بهانهای است تا دوباره به این گذشته نگاه کنم. خواندن تاریخ کمک میکند بفهمیم امروز کجای جهان ایستادهایم و قدرتهای مقابل ما چه پیشینهای دارند.
آگاهی نخستین گام برای رسیدن به آزادی، استقلال و پیشرفت است. مطالعهی تاریخ کمک میکند روایتهایی را بشناسیم که میکوشند غارتگران دیروز را منجیان امروز معرفی کنند. من خواندن مجموعهی سرگذشت استعمار را به کسانی پیشنهاد میکنم که میخواهند بدانند جهان چگونه به اینجا رسیده است.
#یادداشت_روز
#معرفی_کتاب